Opening Hours : आईतबार देखि बिहिबार - बिहान १० बजे देखी साँझ ५ बजेसम्म (शुक्रबार ३ बजेसम्म)
नेपाल सरकार वन तथा वातावरण मन्त्रालय वनस्पति विभाग

वनस्पति संरक्षण तथा उद्यान विकास

 

उद्देश्य

  • जैविक विविधताको संरक्षण, वातावरणीय सुधार तथा पर्या–पर्यटनको विकासमा सघाउ पुर्याउने ।
  • शोभनीय फूल विरूवाहरुको उत्पादन गरी उद्यानलाई आकर्षक बनाई शैक्षिक, मनोरञ्जन स्थलको रुपमा विकास गर्ने ।
  • वानस्पतिक सूचना केन्द्र व्यवस्थापनबाट वानस्पतिक स्रोतको सदुपयोग सम्बन्धी जानकारी उपलब्ध गराउने ।
  • पुष्प प्रदर्शनी, वनस्पति दिवस आदि कार्यक्रमहरुको आयोजना गरी सर्वसाधारणमा जनचेतना अभिबृद्धि गर्ने ।
  • शोभनीय फूल विरुवा, उद्यान सम्बन्धी जानकारी तथा तत् सम्बन्धी सेवा उपलब्ध गराउने ।
  • विभिन्न जलवायु क्षेत्रमा रहेका वनस्पति उद्यानहरुमा विविध किसिमका बाटिका वा जातिविशेष उद्यानहरु निर्माण गरी व्यवस्थापन गर्ने ।
  • दूर्लभ लोपोन्मुख तथा रैथाने वनस्पतिहरुको डोमेष्टिकेसनको माध्यमबाट जर्मप्लाज्म संरक्षण गरी वनस्पतिहरुको दिगो विकासमा सघाउ पुर्याउने ।
  • उद्यानलाई वनस्पतिहरुको जीवित संग्रहालयको रुपमा विकास गरी वनस्पति संरक्षण सम्वन्धि जनचेतनाको अभिबृद्धि गर्ने ।
  • वनस्पति सम्बन्धमा अध्ययन अनुसन्धान केन्द्रको रुपमा विकासगरी तत् सम्बन्धमा कृतिहरु प्रकाशन गर्ने ।

अपेक्षित उपलब्धी

  • वानस्पति जैविक विविधताको संरक्षण हुने ।
  • वनस्पति उद्यानमा जाति विशेष उद्यान तथा मौसमी फूल विरुवाहरुको व्यवस्थापनबाट उद्यानको सौन्दर्यकरणमा सघाउ पुग्ने ।
  • सूचना केन्द्र व्यवस्थापनबाट वनस्पति संरक्षण तथा सदुपयोग सम्बन्धी सूचना उपलव्ध गराउन तथा जनचेतना जगाउन सहयोग पुग्ने ।
  • दूर्लभ तथा लोपोन्मुख वनस्पतिहरुको जर्मप्लाज्म संरक्षण हुने ।
  • उद्यानहरु शैक्षिक तथा अध्ययन अनुसन्धानको केन्द्रको रुपमा विकास हुने ।
  • पुष्प व्यवसायको प्रबर्द्धनबाट जनताको जीवनस्तर माथि उकास्न सघाउ पुग्ने ।
  • उद्यानहरु पर्यापर्यटकीय केन्द्रको रुपमा विकास हुने ।
  • राजस्व संकलनबाट देशको आर्थिक विकासमा सहयोग पुग्ने ।

कार्यक्रमको हालसम्म प्राप्त मूख्य–मूख्य उपलब्धीहरु :

  • देशको विभिन्न भौगोलिक स्थानहरुको १० वटा वनस्पति उद्यानहरुको स्थापना भै नियमित, संचालन तथा व्यवस्थापन भइरहेको ।
  • उद्यानहरुमा २३ विभिन्न ल्याण्डस्केप जाति विशेष उद्यानहरुको नियमित संरक्षण, सम्बर्धन तथा व्यवस्थापन भइरहेको ।
  • उद्यानहरुमा १२७ प्रजातिका जडीबुटी तथा अन्य दूर्लभ वनस्पति प्रजातिहरुका माउ विरुवा (Mother Plant) संरक्षण तथा व्यवस्थापन भइरहेको ।
  • उद्यानहरुमा दूर्लभ, लोपोन्मुख २७ प्रजातिका वनस्पतिहरुको संकलन, संरक्षण तथा व्यवस्थापन । उद्यानहरुमा विभिन्न १४ प्रजातिका स्वदेशी शोभनीय फूल विरुवाहरुको अध्ययन तथा अनुसन्धानको कार्य गरिएको ।
  • मौसमी शोभनीय फूल विरुवा उत्पादन तथा रोपण कार्यबाट उद्यानहरुको सौन्दर्यतालाई नियमित व्यवस्थापन गरिएको ।
  • उद्यानहरुमा ८ विभिन्न प्रजातिका वनस्पतिहरुको बोटानिकल डिस्क्रिप्टर लेखन कार्य सम्पन्न गरिएको ।
  • उद्यानहरुमा जडीबुटी शैक्षिक बाटिका तथा डेमोप्लट स्थापनाको माध्यमबाट आगन्तुकहरुलाई वनस्पति सम्बन्धमा जनचेतना जगाउने कार्य जारी राखिएको ।
  • वनस्पति उद्यानहरुमा पाइने वनस्पति प्रजातिको अभिलेखीकरण गरिएको ।
  • सिंहदरबार उद्यान सेवा शाखाबाट नियमित रुपमा प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रीपरिषदको कार्यालय, वन तथा वातावरण मन्त्रालय, वनस्पति विभाग, कार्यरथी विभाग, जङगी अड्डामा नियमित रुपमा सेवा सजावटको कार्य संचालन तथा सिंहदरबार परिसरको बगैंचालाई नियमित रुपमा रेखदेख, व्यवस्थापन एवम संचालन भएको ।
  • विभिन्न समयमा पुष्प प्रदर्शनीको आयोजना तथा अन्य संघ संस्थाबाट आयोजित पुष्प प्रदर्शनमा सहभागिता जनाई पुष्प व्यवसायलाई टेवा प्रदान गरिएको ।

..२०७५/७६को विनियोजित बजेट रु ५,६२,००,०००/-
कार्यक्रमका मुख्य मुख्य क्रियाकलापहरु

  • दूर्लभ, लोपोन्मुख तथा रैथाने वनस्पति प्रजातिहरुको संकलन तथा संरक्षण एवं व्यवस्थापन ।
  • स्वदेशी शोभनीय फूल विरुवाहरुको अध्ययन तथा अनुसन्धान ।
  • Endemic Garden, Taxonomical Family Garden, Ethnobotanical Garden, Ethnobotanical Museum स्थापना व्यवस्थापन ।
  • देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरुमा स्थापित १० वनस्पति उद्यानहरुको सम्बर्धन, सुदृढीकरण तथा व्यवस्थापन ।
  • ल्याण्डस्केप तथा जातिविशेष उद्यानहरुको नियमित संरक्षण तथा व्यवस्थापन ।
  • मौसमी शोभनीय फूल विरुवाहरु उत्पादन तथा उद्यानमा रोपण गरी वनस्पति उद्यानहरुलाई आकर्षक तथा मनमोहक पर्यटकीय केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने ।
  • उद्यानहरुमा सूचना केन्द्र व्यवस्थापन गरी आम जनमानसमा विभिन्न उपयोगी वनस्पति प्रजातिको संरक्षण संवद्र्धनका लागि सूचना प्रवाह गर्ने ।
  • विभिन्न उपयोगी वनस्पतिहरुको डोमेष्टिकेशन तथा जर्मप्लाज्म संरक्षण गर्ने ।
  • उद्यानहरुलाई विभिन्न वनस्पति प्रजातिहरुको अध्ययन तथा अनुसन्धान केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने ।
  • उद्यान व्यवस्थापन सम्बन्धमा कार्यरत कर्मचारीहरुलाई क्षमता अभिबृद्धि गर्ने ।
  • विभिन्न अन्तराष्ट्रिय उद्यानहरुसंग भगिनी सम्बन्ध स्थापित गरी उद्यान व्यवस्थापन सम्बन्धमा एक–आपसमा ज्ञानको आदान प्रदान गर्ने ।
  • सम्वन्धित अन्तराष्ट्रिय संस्थाहरुको सदस्यता प्राप्त गरी अन्तराष्ट्रियस्तरमा वनस्पति उद्यानहरुकोे पहिचान स्थापित गर्ने ।
  • उद्यान सम्वन्धि सेवा प्रदान गर्ने ।
  • वनस्पति उद्यानहरुको कार्य योजना कार्यान्वयन ।